કાગળની જગ્યાએ પ્લાસ્ટિક નોટો ! જાણો પોલિમર કરન્સીના ફાયદા અને ખાસિયતો

ભારતમાં ભવિષ્યમાં ચલણી નોટોના રૂપમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળી શકે છે . જુદા - જુદા મીડિયા રિપોર્ટ્સ મુજબ , રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા ( RBI ) ફરી એકવાર  પોલિમર આધારિત નોટો રજૂ કરવાની સંભાવનાઓ પર વિચાર કરી રહી છે . નોટોની વધતી માંગ , તેમનો ટકાઉપણું અને છાપકામના ખર્ચ જેવા મુદાઓને  ધ્યાનમાં રાખીને આ વિકલ્પનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવી રહ્યું છે . જોકે RBI તરફથી હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી નથી . આવી સ્થિતિમાં પોલિમર  નોટો શું છે અને તે હાલની કાગળની નોટોથી કેવી રીતે અલગ પડે છે તે જાણવું જરૂરી બને છે .

પોલિમર નોટ્સ શું છે ?

પોલિમર નોટો કાગળથી બનાવવામાં આવતી નથી . તે ખાસ પ્રકારની પ્લાસ્ટિક ફિલ્મ , જેને પોલિમર સબ્સ્ટ્રેટ કહેવામાં આવે છે , તેમાંથી તૈયાર કરવામાં આવે છે . આ સામગ્રી વધુ મજબૂત અને લાંબા સમય સુધી ટકી રહે તેવું માનવામાં આવે છે . વિશ્વના અનેક દેશો છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી આ પ્રકારની નોટોનો સફળતાપૂર્વક ઉપયોગ કરી રહ્યા છે .

પોલિમર નોટો કાગળની નોટોથી કેટલી અલગ છે ?

સામાન્ય કાગળની નોટો સતત ઉપયોગ , ભેજ અને વારંવાર વાળવાને કારણે ઝડપથી ઘસાઈ જાય છે અથવા ફાટી શકે છે . બીજી તરફ , પોલિમર નોટો  પાણી  અને  ભેજ સામે વધુ પ્રતિરોધક હોય છે . તે સરળતાથી નુકસાન પામતી નથી અને લાંબા સમય સુધી ઉપયોગમાં રહી શકે છે . આ કારણે નવી નોટો છાપવાની  જરૂરિયાત પણ  ઘટી શકે છે .

આ ટેક્નોલોજી નકલી નોટોને કેવી રીતે રોકવામાં મદદ કરે છે ?

પોલિમર નોટોમાં અત્યાધુનિક સુરક્ષા સુવિધાઓ ઉમેરવી સરળ હોય છે . તેમાં પારદર્શક વિન્ડો , માઇક્રોપ્રિન્ટિગ અને અન્ય બીજા સુરક્ષા તત્વોનો સમાવેશ થાય છે  . આવી સુવિધાઓને કારણે નકલી નોટો બનાવવી વધુ મુશ્કેલ બની જાય છે , જે ચલણની સુરક્ષા વધારવામાં મદદરૂપ થાય છે .

વિશ્વના ક્યા દેશો પોલિમર નોટોનો ઉપયોગ કરે છે ?

પોલિમર નોટો રજૂ કરનાર પહેલો દેશ તરીકે ઓસ્ટ્રેલિયાનું નામ લેવામાં આવે છે . ત્યારબાદ કેનેડા , ન્યુઝીલેન્ડ , બ્રુનેઈ , રોમાનિયા , વિયેતનામ અને પાપુઆ ન્યુ ગિની  સહિત ઘણા દેશોએ આ ટેક્નોલોજી અપનાવી છે . હાલમાં અનેક દેશોમાં પોલિમર ચલણનો ઉપયોગ સામાન્ય બની ગયો છે .

શું ભારતમાં આ પહેલા પણ આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું ?

ભારતમાં પોલિમર નોટોનો વિચાર નવો નથી . વર્ષ 2012માં કેદ્ર સરકારે પસંદ કરાયેલા કેટલાક શહેરોમાં 10 રૂપિયાની પોલિમર નોટોના પરીક્ષણને મંજૂરી આપી  હતી . જોકે , તે સમયે આ પ્રયોગને રાષ્ટ્રીય સ્તરે અમલમાં મુકવામાં આવ્યો નહોતો . હવે ફરી એકવાર આ મુદ્દો ચર્ચામાં આવ્યો છે .

શું ભારતીય ચલણી નોટો ટૂંક સમયમાં બદલાશે ?

હાલમાં આ અંગે કોઈ પરિણામ પર પહોંચવું શક્ય નથી . મીડિયા રિપોર્ટ્સમાં પોલિમર નોટોને લઈને ચર્ચા અને સંભવિત પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સનો ઉલ્લેખ કરવામાં  આવ્યો છે , પરંતુ RBI તરફથી કોઈ સત્તાવાર નિર્ણય જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી . જો ભવિષ્યમાં આ ટેક્નોલોજી અપનાવવામાં આવે , તો તે  ભારતીય  ચલણ વ્યવસ્થામાં મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન સાબિત થઈ શકે છે .

સામાન્ય માણસને શું ફાયદો થશે ?

પોલિમર નોટો અમલમાં આવે તો લોકોને વધુ મજબૂત , સ્વચ્છ અને લાંબા સમય સુધી ટકી રહેતી નોટો મળી શકે છે . સાથે જ નકલી નોટોની સમસ્યા ઘટાડવામાં  પણ મદદ મળી શકે છે . જોકે , આ અંગેનો અંતિમ નિર્ણય RBI દ્રારા લેવામાં આવશે અને તેની સત્તાવાર જાહેરાતની રાહ જોવી પડશે .