ગુરુ અને શનિના ચંદ્રોમાં તફાવત પાછળ ચુંબકીય ક્ષેત્રનું રહસ્ય ખુલ્લું

સૌરમંડળના બે સૌથી વિશાળ ગ્રહો ગુરુ અને શનિ , બંને પોતાના ચંદ્રોના સમૃદ્ધ પરિવાર માટે જાણીતા છે , પરંતુ તેમના વચ્ચે એક રસપ્રદ તફાવત જોવા મળે  છે . ગુરુ પાસે આયો , યુરોપા , ગેનીમીડ અને કેલિસ્ટો જેવા ચાર મોટા ચંદ્રો છે જયારે શનિ પાસે કુલ 280 થી વધુ ચંદ્રો હોવા છતાં તેમાં માત્ર એક જ વિશાળ ચંદ્ર , ટાઈટન છે . આ તફાવત શા માટે છે તે પ્રશ્ન લાંબા સમયથી વૈજ્ઞાનિકોને ચિંતિત કરતો રહ્યો હતો .એપ્રિલ 2026 માં ક્યોટો યુનિવર્સીટીના સંશોધકોએ નેચર એસ્ટ્રોનોમીમાં પ્રકાશિત કરેલા એક અભ્યાસમાં આ રહસ્યનું સ્પષ્ટીકરણ આપ્યું છે .

સંશોધન મુજબ , આ તફાવતનું મુખ્ય કારણ બંને ગ્રહોના ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં રહેલું છે , જયારે ગુરુ અને શનિની રચના થઈ રહી હતી , ત્યારે તેમની આસપાસ ગેસ અને ધૂળની એક  પરિભ્રમણ ડિસ્ક હતી , જેમાંથી ચંદ્રો બનતા હતા .

ચુંબકીય ક્ષેત્ર

ગુરુનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર ખૂબ મજબૂત હોવાથી તેણે આ ડિસ્કને એક ચોક્કસ વિસ્તારમાં વિભાજિત કરી દીધું . આ પ્રક્રિયાએ એક સ્થિર અને અનુકૂળ વિસ્તાર બનાવ્યો  , જ્યાં મોટા અને ગોઠવાયેલા ચંદ્રો વિકસિત થઈ શક્યા . પરિણામે ગુરુ પાસે ચાર મોટા અને નિયમિત ચંદ્રોનું તંત્ર વિકસ્યું .

બીજી તરફ , શનિનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર તુલનાત્મક રીતે નબળું હોવાથી તે આવું વિભાજન સર્જી શક્યું નહીં . તેથી તેની આસપાસ ચંદ્રોની રચના વધુ અનિયમિત રીતે  થઈ , જેમાં નાના અને અસંગઠિત ચંદ્રોની સંખ્યા વધી , પરંતુ મોટા ચંદ્રોની સંખ્યા મર્યાદિત રહી . આથી શનિ પાસે ટાઈટન સિવાય મોટો ચંદ્ર જોવા મળતો  નથી .

આપણા સૌરમંડળની બહાર 
આ અભ્યાસના તારણો ફક્ત ગુરુ અને શનિ પૂરતા મર્યાદિત નથી . સંશોધકોએ રજૂ કરેલા મોડલ અનુસાર , ગુરુ જેટલા મોટા કે તેનાથી મોટા ગેસ જાયન્ટ ગ્રહો  આસપાસ સમાન પ્રકારના ગોઠવાયેલા અને  બહુ ચંદ્ર પ્રણાલી બનાવે તેવી શક્યતા છે . જયારે શનિ જેવા નાના ગેસ જાયન્ટ્સ પાસે એક અથવા બે મુખ્ય ચંદ્રો જ જોવા મળે  .

આ શોધ એક્ઝોમૂન્સના અભ્યાસ માટે પણ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે . અન્ય તારામંડળોમાં આવેલા ગ્રહોની આસપાસના ચંદ્રોને સમજવા માટે આ મોડલ માર્ગદર્શક  સાબિત થઈ શકે છે . સંશોધક યુરી ફુજીના જણાવ્યા મુજબ આપણા સૌરમંડળના ચંદ્ર તંત્રો ગ્રહોની રચનાના સિદ્ધાંતોને સમજવા માટે અનોખી પ્રયોગશાળા  સમાન છે , જે બ્રહ્માંડના અન્ય ભાગોમાં સીધી રીતે અભ્યાસ કરવી મુશ્કેલ છે .